خانه / نمونه های موردی / طراحی فضاهای آموزشی / ضوابط طراحی معماری مدرسه
طراحی معماری مدرسه

ضوابط طراحی معماری مدرسه

طراحی معماری مدرسه

همراهان همیشگی متر به متر در این قسمت، ضوابط طراحی معماری مدرسه، هدف  بحث ما می باشد. که امیدوارم تا آخر مطلب ، ما را همراهی کنید.

مدرسه ، واژه ای نام  آشنا . شوق و ذوق رفتن به این مکان مقدس در وجود تک تک ما در زمان خودش موج میزد. هر چند که چندین سال از دوران تحصیلی مقطع راهنمایی و ابتدایی ما ، گذشته است و دوران دانشگاه را هم پشت سرگذاشته ایم .

دوستان عزیز برای دریافت پروزه ورساله با موضوع مدرسه اینجا کلیک کنید

اما هنوز هم وقتی ازکنار ساختمان مدرسه خود رد  می شویم .حس و حال زیبا و غیر قابل وصف آن روزها در ذهنمان تجدید می شود . شوق و اشتیاقی که برای رفتن به مدرسه داشتیم . هرچند که مطمئنا مدرسه ما امکانات آنچنانی نداشت .اما برایمان جالب و جذاب بود . محیط تازه ، معلمان ، دوستان و…
با بک  آپی به خاطرات گذشته ، فقط یک قصد داشتم . آن هم این که ، محیطی که در دوران کودکی و نوجوانی ، زمانی را در آن سپری می کنیم. بسیار در آینده و سرنوشت ما تاثیر دارد. در مبحث گذشته ، طراحی مهد کودک خدمت همراهان گرامی ارائه شد . بعد از مهد کودک و گذراندن دوران قبل از دبستان ، مقطع ابتدایی و راهنمایی پیش روی است.
در ادامه ،  میخواهم ضوابط طراحی معماری مدرسه  را  به بحث  بگذارم.
مواردی که در ادامه به بررسی  و توضیح  آنها پرداخته می شود :

طراحی مدرسه

-انواع پلان های رایج در طراحی معماری مدرسه.
– ریز فضاهای مدرسه.
– تاثیرات رنگ و نور در میزان یادگیری .
– کاربری های سازگار و ناسازگار موثر در طراحی.

لویی کان معتقد است  که” تمام مکانهایی که انسان برای تأمین خواسته خود در فراگیری از آنها استفاده میکند مدرسه نام دارد و این مکانها تنها برای یادگیری و آموختن عقاید و نظریات نمی باشد، بلکه برای فهم و ادراک دلایل وجود هر چیز و مناسبت های دوجانبه و روابط بین انسان و طبیعت نیز مورد استفاده قرار می گیرند”.

خوشبختانه ، امروزه به این درک درست آقای لویی کان از طراحی فضا های آموزشی ، بخصوص طراحی معماری مدرسه دست یافته ایم. مدرسه در واقع مکانی است ، به صورت تلفیقی از فضا های فرهنگی، پژوهشی درکنار محیط های علمی .

عملکرد هر فضا در نهایت تابعی از انسان است. انسان تنها موجودی است که ،روح فضا را درک میکند و از این فضا در جهت رفع نیازها بهره می برد .حال این فضا می خواهد یک بیمارستان باشد ، یا یک مدرسه یا مرکز تفریحی یا … ، آنچه که مهم است ، شناخت نیاز های انسان در آن فضایی ست که میخواهیم طراحی کنیم . برای تعیین درست تر این نیازها باید عواملی مانند فرهنگ ، اقلیم ، اقتصاد ، جامعه شناسی و… را  مورد دقت و بررسی قرار دهیم.

پس اصل مهم معماری اسلامی،  یعنی همان “مردم واری” حاکم بر اصول و ضوابط  طراحی معماری مدرسه وسایر بناها  است.
در ادامه، خلاصه ای از اطلاعات تقسیم بندی فضایی مدارس را که استاندارد می باشد و رعایت آنها الزامی می باشد را بازگو می کنیم . البته این موارد بر اساس مقطع  و نوع سیستم آموزشی هر مدرسه میتواند گسترش یابد.

 

ریز فضاها بر اساس استاندارد ضوابط  طراحی معماری مدرسه:
– کلاس های درس
– آزمایشگاهها (شیمی. فیزیک. زیست)
– کتابخانه
– اتاق بهداشت و کمک های اولیه
-اتاق پرورشی
– بخش ادای (دفتر مدیریت و معاونین و حسابداری)
– دفتر استراحت مربیان
-نماز خانه
-انبار
– سرویس بهداشتی( مربیان. دانش اموزان .جداگانه)
-بوفه
– آبخوری
-سالن سمعی بصری
– کارگاه
-سالن ورزشی (+انبار وسائل ورزش)

انواع آرایش فضایی کلاسها :
-آرایش خطی:
در این نوع آرایش، کلاسها به دو صورت خطی و در امتداد یکدیگر قرار میگیرند.
– آرایش خطی ـ مجموعه ای:
در این نوع آرایش، کلاسها علاوه بر اینکه در مجاورت یکدیگر و به صورت خطی قرار دارند، به دسته های مختلفی نیز تقسیم میشوند.
– آرایش مرکزی:
در این نوع آرایش، کلاسها حول یک فضای مرکزی سازمان پیدا مینمایند.
– آرایش حیاط مرکزی:
کلاسها حول یک حیاط مرکزی قرار میگیرند.
آرایش دسته ای:
در این نوع آرایش، یک دسته کلاس، تشکیل یک کلاس بزرگتر را میدهد.
– آرایش آزاد:
ساختار عمومی کلاس بصورت پلان یونیورسال و قابل تبدیل به فضاهای مختلف است.
انواع پلان درطراحی معماری مدرسه در حالت کلی:
• پلان فشرده
• پلان حیاط دار
• پلان شعاعی
• پلان خطی
• پلان ارگانیک
نکته مهم:
“هر طرحی دارای اصول اولیه است که این اصول خلاقیت در طرح را از بین نمی‌برد بلکه طرح را از آشفتگی می‌رهاند”
با این آرایش فضایی کلاس ها و سپس روی هم قرار گرفتن آنها ، شکل و فرم کلی مدرسه به دست می آید. پس خلاقیت همراه بارعایت ضوابط همیشه یادمون باشه !!

انواع  مدارس بر  اساس  اندازه آنها:

مدارس بزرگ
– مدارس کوچک
مدارس کوچک برای تعداد ۳۵۰ نفر در ابتدائی و کمتر از ۴۰۰ نفر برای دبیرستان پیشنهاد شده است؛ اما یک میانگین برای مدارس ابتدائی ۳۰۰ تا ۴۰۰ نفر و در دوره متوسطه ۴۰۰ تا ۸۰۰ نفر میتواند تعریف کننده مدارس کوچک باشد.بالاتر ازاین تعداد دانش آموز، مدارس ،بزرگ محسوب می شوند.

مدارس کوچکتر ارجحیت بیشتری دارند زیرا :
در مدارس کوچکتر،دانش آموزان یک دیگر را بهتر می شناسند و باعث صمیمت در یادگیری می شود . روابط دوستانه  بیشتر و انزوا در بین دانش آموزان کمتر می باشد . برخی از مدارس کوچک به فلسفه ” کم بیش است ” معتقدند و موضوع کمبود منابع را مهم نمیدانند .موضوع اتکا به خویشتن در بچه های مدارس کوچکتر به چشم میخورد. به طور کلی اشتیاق بچه ها در مدارس کوچک بیشتر است.

پس با بیان این مزیت ها، به این نتیجه می رسیم که مدرسه کوچک باید هدف طراحی ما باشد.

در مرحله بعدی ، انواعی از مدارس کوچک را که رواج دارد بر می شمریم.

مدارس کوچک بر اساس نیاز های آموزشی مورد نظر خود ، انواع مختلفی دارند. تفاوت میان آنها هم در بخش نحوه آموزش و مدیریت مدرسه و هم در نوع شکل گیری فضای کالبدی مدرسه است. برخی از این نمونه ها عبارتند از:
School within school- 1
Multi school – 2
Free standing school- 3

فضا های مورد نیاز و مساحت تمامی فضا ها با در نظر گرفتن  ظرفیت ،سرانه و تعداد آنها تعیین می شود.

در طراحی معماری  مدرسه و درحالت کلی هرفضای آموزشی ، همجواری کاربری ها اهمیت فراوان دارد .از این نظر، در اینجا به بررسی سازگاری و ناسازگاری این فضاها در کنار هم می پردازیم.

کاربری مسکونی وکاربری آموزشی:
مجاورت این دو کاربری سازگار محسوب می شود. زیرا هر فضای آموزشی، باید واجد تمامی نیازهای یک فضای مسکونی باشد.
کاربری آموزشی و کاربری فرهنگی:
بناهای با کاربری فرهنگی هم مانند آموزشی در جهت رشد و اعتلای جامعه احداث می شود. بنابراین مجاورت آنها سازگار محسوب می شود.
کاربری فرهنگی  شامل مدارس،  مساجد ،کتابخانه، مرکزفرهنگی -تربیتی ، موزه و… می باشد.
کاربری آموزشی و کاربری بهداشتی:
هر چند که دسترسی به  واحد های درمانی مانند بیمارستان برای واحدهای آموزشی ضروری محسوب می شود و مکان بهداشتی نیز مانند فضای آموزشی احتیاج به محیطی آرام به دور از آلودگی صوتی و هوا دارد. از طرفی این کاربری براساس ماهیتش امکان شیوع  بیماری، آلودگی میکروبی و…رادارد. پس  با این  اوصاف همجواری این دو کابری ناسازگار شناخته  می شود.
کاربری آموزشی و فضای سبز:
هر چند که تعیین درصد فضای سبز و مکان قرار گیری آن ، بر اساس سیستم تقسیم بندی منطقه مسکونی،  محله ها یا واحد همسایگی می باشد . به دلیل تاثیر خاص بر روحیه دانش آموزان و میزان یادگیری آنان ارتباط فضای آموزشی با فضای سبز امری ضروری می باشد. پس این دوکاربری ،سازگار محسوب می شوند.
شبکه ارتباطی حمل ونقل:
شبکه حمل ونقل منبع اصلی آلودگی صوتی وهوایی به شمارمی رود.
لوله های اصلی گازونفت،دامداری ها،مرغداری ها وباغ خانه ها نباید همجوار کاربری آموزشی قرارگیرند
و  مکان آتش نشانی، مراکزپلیسی، باید در فاصله های معین ازواحدهای آموزشی جهت امدادرسانی استفاده شوند.

مکان قرارگیری بنای مدرسه و شرایط  آن :
هدف از بیان کاربری های سازگار و ناسازگار با بنای آموزشی این بود که قبل از اجرا و در مرحله اولیه کار ، موقعیت و هم جواری های زمین را شناسایی کرده و در مرحله بعد شروع به برنامه ریزی بنماییم .پس هم جواری ها مشخص است.
شعاع دسترسی، مسافت طی شده  تا رسیدن به مدرسه  و… از عوامل مهم دیگر متاثر از سایت و تاثیرگذار بر طراحی معماری مدرسه  هستند که درصورت عدم توجه به آن، مدرسه ی با کارکرد و بهره وری مناسب حاصل نمی شود .
حداکثر شیب زمین برای مدارس راهنمایی و پایین تر : ۸درصد می باشد.

شعاع دسترسی : سه عامل زیر بر شعاع دسترسی تاثیر می گذارد.

۱-تراکم جمعیت.

۲-اندازه مدرسه.

۳-مقطع تحصیلی.
اصول و ضوابط  تعیین شده و استاندارد مربوط به این موارد در ضوابط و آیین نامه های مربوطه ذکر گردیده است .

در ادامه به بررسی سه عامل مهم در طراحی معماری مدرسه می پردازیم که بگونه ای به مدرسه ها ،حالتی مدرن داده است.

مساله خوابیدن  سرکلاس و بی حوصله گی در طول دوران تحصیل به امری عمومی و گاها ته مایه خنده تبدیل شده است . جدای از مسائل و مشکلات شخصی، می توان گفت که امروزه این مساله امری طبیعی جلوه می کند .اما آیا در همه کشورهای دنیا چنین است؟ آیا به دنبال راه حل گشته ایم ؟ راه حل درست چیست؟
یک کلام بگویم جواب حل مساله، طراحی معماری است و  بس!!!

طراحی معماری مدرسه ،نیازمند توجه به سه عنصر زیر می باشد .

۱-نورپردازی.
۲-رنگ.
۳- طراحی دکوراسیون داخلی.

نورپردازی:
نور، مهم ترین عامل در طراحی معماری مدرسه و هر گونه فضای آموزشی می باشد . برای تامین آسایش بصری ،  کارایی بیشتر  دانش‌آموزان و همچنین رعایت بهداشتی فردی و نیز ایجاد رغبت در آنها باید نور کلاس‌ها کافی باشد. دسترسی به نور طبیعی مهم ترین و اولین مساله ای است که باید حل شود. در مرحله بعد تامین آسایش با نور مصنوعی مد نظر قرار میگیرد.

نور کلاس باید به گونه‌ای تنظیم شود، که شاگردان علاوه بر دید خوب روی میز خود بتوانند از فاصله معین تخته کلاس را ببینند و نور موجب چشم‌زدگی و خیرگی آنها نشود.
در صورتی که به هر دلیل امکان بهره گیری از نور خورشید از طریق پنجره امکان پذیر نبود. می توان به شیوه های زیر فضا های آموزشی را نورپردازی کرد  برای بهره وری بیشتر.
– حتی‌ الامکان ردیف چراغ‌ ها عمود بر تخته تدریس و ردیف نیمکت‌ها در نظر گرفته شود.
– استفاده از منابع نوری با رشته‌های ملتهب و لامپ‌های فلورسنت که هر یک از آنها از جهت نوع انتشار ویژگی‌‌هایی دارند.

– از آنجا که در فضا‌های آموزشی اغلب ترکیبی از نور طبیعی و مصنوعی استفاده می‌شود، بهتر است از چراغ‌ های فلورسنت استفاده کرد.

– استفاده از رنگ‌های روشن برای بازتاب مناسب این نورها.

استاندارد های فنی نورگیری در طراحی معماری مدرسه:

کلاس‌ ها باید حتی‌ الامکان طوری ساخته‌ شوند ،که از نور طبیعی استفاده کنند. ترجیحا پنجره‌ها در سمت چپ دانش‌آموزان تعبیه شود و سطح آن یک پنجم مساحت کلاس باشد. درباره کلاس‌ های شبانه و کلاس‌هایی که به اجبار از نور مصنوعی استفاده می‌کنند، حداقل شدت روشنایی باید برابر با ۳۰۰ لوکس بوده و شیوه تابش طوری باشد که ایجاد خیرگی در دید دانش‌آموزان نکند و پخش روشنایی در تمام جهات یکنواخت باشد. میزان نور راهروها باید برابر ۱۰۰ تا ۱۵۰ لوکس و برای رختکن، توالت و دست‌شویی‌ها حداقل ۵۰ تا ۱۰۰ لوکس در نظر گرفته شود.

رنگهای مناسب برای  طراحی فضاهای  مدرسه:

کلاس درس
• در طراحی کلاس ها ی مدرسه بهتر است از رنگ های روشن استفاده شود؛ چون اتاق ها بزرگ تر به نظر می آیند
• در طراحی مدرسه بهتر است . از بیشترین سطح های سقف و دیوار برای دستیابی به بالاترین میزان بازتاب نور استفاده شود . می توان با طراحی مناسب نور و استفاده از بازتاب سطح های مجاور تا ۲۵ درصد از شمار چراغ‌ها کم کرد.
• راهرو و دیوار ها
در طراحی مدرسه و طراحی راهرو و پله ها بهتر است، رنگ سرد و آرام باشد .که این رنگ‌ها ، علاوه بر آرامش محیط ،در کنترل هیجانات روحی دانش آموزان تاثیر دارد.
هررنگی با طول موج مشخصی ، نوع رفتار را در فرد شکل می دهد. سرگروه رنگ های گرم ، رنگ قرمز با بالاترین شدت طول موج رنگ ( ۷ هزار آنگستروم ) است که فرد را به هیجان دعوت می کند و بنفش در رنگ های سرد آنگستروم ، طرف مقابل را به سکون می خواند . حالا بهتر است در مدارس رنگی بین این دو گروه انتخاب شود تا دانش آموزان رادر جهت رفتارهای مناسب هدایت کند. تاثیرات فیزیولوژیک رنگ های نامناسب می تواند موجب گرفتگی عضلانی ، سرعت تنفس ، افزایش ضربان قلب و فشارخون شود وبر فعالیت مغزی تاثیر بگذارد. همان طور که نور ناکافی در محیط سبب خستگی چشم می شود ، ترکیب رنگی نامتجانس محیط می تواند به کاهش واکنش و اختلال در انجام کار بینجامد. همچنین ، روانشناسی و رنگ آمیزی مناسب سبب بهبود پردازش بصری اطلاعات وکاهش فشار روانی می شود.
« رنگ های روشن ، بویژه رنگ های گرم ( قرمز ، نارنجی ، زرد ) سبب هوشیاری ذهنی و افزایش فعالیت های خاص بهره ی هوشی می شود. بنابرین رنگ ها باید در مدرسه ها بیش تر مورد استفاده قرار گیرد. کلاس به رنگ آبی روشن یا زرد مایل به سبز ، به مراتب اثرات بیش تر از کلاس با دیوارهای خاکستری دارد.»
طبق مطالعات انجام شده،
استفاده از رنگ مناسب در محیط های آموزشی ، بنا به خصوصیات سنی ، فرهنگی و اجتماعی برای هر یک از دوره های تحصیلی ، از جمله الزاماتی است که باید مورد توجه مجریان و مسئولان آموزشی قرار گیرد.

برای هر دوره تحصیلی، استفاده از رنگ های خاصی پیشنهاد می شود:
دوره ابتدایی : سقف ها: سفید      .دیوارها: قرمز ، آبی و زرد ؛ استفاده از رنگ آبی کمرنگ، که مسیر سردی را طی می کند ، برای این دوره توصیه نمی شود . ولی رنگ آبی با همراهی رنگ زرد و قرمز مناسب است.
در دوره راهنمایی :
رنگ نارنجی ،ارغوانی ، آبی و سبز ودر محیط های آموزشی دختران ، ارغوانی با زرد قابل تعویض است.
دوره متوسطه :
سه رنگ زرد ، سبز و بنفش توصیه می شوند.

 

امکانات جانبی برای افزایش یادگیری:
استفاده از هنرهای بصری و علمی، موسیقی ، نقاشی و سایر هنرها در مکان های آموزش و پرورش ، زنگ های پیانویی و گوش نواز ، به جای زنگ های قدیمی پخش موسیقی ملایم در طول زنگ تفریح. قراردادن گلدان های گل در راهروها و حتی کلاس ها ، باعث انبساط خاطر ، شادابی و نشاط آن ها می شود به این ترتیب ، آنان برای حضور در مدرسه و رغبت به فراگیری مطالب درسی، تشویق می شوند.

دکوراسیون داخلی در طراحی معماری  مدرسه:
در طراحی معماری مدرسه و انواع فضا های آموزشی، طراحی داخلی فضاها تاثیر فوق العاده زیادی بر روی یادگیری دانش آموزان دارد . چیدمان و مبلمان فضا، وسایل آموزشی، وسایل بهداشتی ،وسایل و ابزار تفریحی بسته به مقطع تحصیلی  و زیربنا و میزان امکانات مدر سه متفاوت می باشد.در کل ،امکان  دسترسی و استفاده همه دانش اموزان از آنها باید فراهم باشد. دکوراسیون داخلی به نحوی باشد که خلاقیت وحس کنجکاوری دانش آموزان را برانگیزد .از حالت سکون و یکنواختی خارج کند.
شیوه چیدمان صندلی ها در کلاس درس، در اغلب موارد تحت تاثیر نورگیری کلاس از نور خورشید می باشد و محل قرارگرفتن تخته آموزش.

شیوه رایج مبلمان و چیدمان صندلی ها در کلاس درس:

۱- خطی پشت سرهم.

۲- چیدمان نقطه ای وپراکنده.

۳- به صورت دایره ای ،گرد میز معلم.

 

 

شیوه چیدمان اول، دربیشترمدارس رایج می باشد .کمبود فضا وکثرت دانش آموزان منجر به رواج این شیوه می شود.

چیدمان دوم بیشتر در مورد فعالیت عملی وگروهی که به همکاری وهم فکری و دورهم  بودن نیاز هست، استفاده می شود .تسلط معلم بر فعالیت ها بیشتر می شود.
شیوه آخر هم ، بیشترین بازدهی را دارد. تسلط معلم بیشتر می شود. مشکل شیوه خطی و پشت سرهم ،که اکثرا ردیف های آخر از شنیدن سخنان ودیدن مطالب معلم کم بهره اند. را حل می کند

مبلمان کلاس های عملی و آزمایشگاهها:

چیدمان فضاها ، اغلب تحت تاثیر عوامل بیرونی از جمله نورگیری می باشد.

از جمله اقدامات دیگری که ، باعث نتیجه بخش بودن طراحی معماری مدرسه می شود .می توان موارد زیر را نام برد.
۱- استفاده از فضاهای باز وبسته برای تشویق دانش آ موزان به فعالیت فیزیکی در کنار آموزش.
۲- استفاده از کمد ،جالباسی و قفسه در جهت نظم دهی کلاس و یاد دادن نظم و انضباط به دانش آموزان.
۳- طراحی و  زیباسازی دیوار حیاط مدرسه برای خلق محیطی جذاب برای دانش آموزان. به خصوص در مورد مدارس مقاطع ابتدایی، تصویر شخصیت های کارتونی وقهرمانی تلویزیون در شادابی و سرزندگی دانش آموزان ، بسیار اثر گذار  است.

نقش طراحی معماری در کارایی کتابخانه مدرسه:
معمولا ، کتابخانه مکانی است آرام، جایی که شاید صرفا جهت به امانت گرفتن کتاب اگر نباشد سالی یک بار هم راهمان سمت آن نیفتد. اما چرا ؟ چرا این گونه است؟ آن حجم از کتاب چرا بی استفاده در این فضا دست نخورده خاک می خورد؟
مطمئنا، اگر کتابخانه نور گیری مناسبی داشته باشد. مبلمان آن به درستی طراحی شده باشد. امکان مطالعه و تحقیق گروهی در آن فراهم باشد .ارتفاع قفسه کتابها و دسترسی به آنها راحت باشد .بازدهی مورد انتظار از کتابخانه ،حاصل می شود.

درباره ی Lotfi- somayeh

مطلب پیشنهادی

طراحی معماری سفارت خانه

طراحی معماری سفارت خانه

طراحی معماری سفارت خانه : همراهان عزیز سایت بزرگ متر به متر ، دراین مقاله …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *