خانه / نمونه های موردی / طراحی فضاهای آموزشی / ضوابط طراحی معماری مدرسه

ضوابط طراحی معماری مدرسه

طراحی معماری مدرسه

همراهان همیشگی متر به متر در این قسمت، ضوابط طراحی معماری مدرسه، هدف  بحث ما می باشد. که امیدوارم تا آخر مطلب ، ما را همراهی کنید.

مدرسه ، واژه ای نام  آشنا . شوق و ذوق رفتن به این مکان مقدس در وجود تک تک ما در زمان خودش موج میزد. هر چند که چندین سال از دوران تحصیلی مقطع راهنمایی و ابتدایی ما ، گذشته است و دوران دانشگاه را هم پشت سرگذاشته ایم .

دوستان عزیز برای دریافت پروزه ورساله با موضوع مدرسه اینجا کلیک کنید

اما هنوز هم وقتی ازکنار ساختمان مدرسه خود رد  می شویم .حس و حال زیبا و غیر قابل وصف آن روزها در ذهنمان تجدید می شود . شوق و اشتیاقی که برای رفتن به مدرسه داشتیم . هرچند که مطمئنا مدرسه ما امکانات آنچنانی نداشت .اما برایمان جالب و جذاب بود . محیط تازه ، معلمان ، دوستان و…
با بک  آپی به خاطرات گذشته ، فقط یک قصد داشتم . آن هم این که ، محیطی که در دوران کودکی و نوجوانی ، زمانی را در آن سپری می کنیم. بسیار در آینده و سرنوشت ما تاثیر دارد. در مبحث گذشته ، طراحی مهد کودک خدمت همراهان گرامی ارائه شد . بعد از مهد کودک و گذراندن دوران قبل از دبستان ، مقطع ابتدایی و راهنمایی پیش روی است.
در ادامه ،  میخواهم ضوابط طراحی معماری مدرسه  را  به بحث  بگذارم.
مواردی که در ادامه به بررسی  و توضیح  آنها پرداخته می شود :

طراحی مدرسه

-انواع پلان های رایج در طراحی معماری مدرسه.
– ریز فضاهای مدرسه.
– تاثیرات رنگ و نور در میزان یادگیری .
– کاربری های سازگار و ناسازگار موثر در طراحی.

لویی کان معتقد است  که” تمام مكانهايي كه انسان براي تأمين خواسته خود در فراگيري از آنها استفاده ميكند مدرسه نام دارد و اين مكانها تنها براي يادگيري و آموختن عقايد و نظريات نمي باشد، بلكه براي فهم و ادراك دلايل وجود هر چيز و مناسبت هاي دوجانبه و روابط بين انسان و طبيعت نيز مورد استفاده قرار مي گيرند”.

خوشبختانه ، امروزه به این درک درست آقای لویی کان از طراحی فضا های آموزشی ، بخصوص طراحی معماری مدرسه دست یافته ایم. مدرسه در واقع مکانی است ، به صورت تلفیقی از فضا های فرهنگی، پژوهشی درکنار محیط های علمی .

عملکرد هر فضا در نهایت تابعی از انسان است. انسان تنها موجودی است که ،روح فضا را درک میکند و از این فضا در جهت رفع نیازها بهره می برد .حال این فضا می خواهد یک بیمارستان باشد ، یا یک مدرسه یا مرکز تفریحی یا … ، آنچه که مهم است ، شناخت نیاز های انسان در آن فضایی ست که میخواهیم طراحی کنیم . برای تعیین درست تر این نیازها باید عواملی مانند فرهنگ ، اقلیم ، اقتصاد ، جامعه شناسی و… را  مورد دقت و بررسی قرار دهیم.

پس اصل مهم معماری اسلامی،  یعنی همان “مردم واری” حاکم بر اصول و ضوابط  طراحی معماری مدرسه وسایر بناها  است.
در ادامه، خلاصه ای از اطلاعات تقسیم بندی فضایی مدارس را که استاندارد می باشد و رعایت آنها الزامی می باشد را بازگو می کنیم . البته این موارد بر اساس مقطع  و نوع سیستم آموزشی هر مدرسه میتواند گسترش یابد.

 

ریز فضاها بر اساس استاندارد ضوابط  طراحی معماری مدرسه:
– کلاس های درس
– آزمایشگاهها (شیمی. فیزیک. زیست)
– کتابخانه
– اتاق بهداشت و کمک های اولیه
-اتاق پرورشی
– بخش ادای (دفتر مدیریت و معاونین و حسابداری)
– دفتر استراحت مربیان
-نماز خانه
-انبار
– سرویس بهداشتی( مربیان. دانش اموزان .جداگانه)
-بوفه
– آبخوری
-سالن سمعی بصری
– کارگاه
-سالن ورزشی (+انبار وسائل ورزش)

انواع آرايش فضايي كلاسها :
-آرايش خطي:
در اين نوع آرايش، كلاسها به دو صورت خطي و در امتداد يكديگر قرار ميگيرند.
– آرايش خطي ـ مجموعه اي:
در اين نوع آرايش، كلاسها علاوه بر اينكه در مجاورت يكديگر و به صورت خطي قرار دارند، به دسته هاي مختلفي نيز تقسيم ميشوند.
– آرايش مركزي:
در اين نوع آرايش، كلاسها حول يك فضاي مركزي سازمان پيدا مينمايند.
– آرايش حياط مركزي:
كلاسها حول يك حياط مركزي قرار ميگيرند.
آرايش دسته اي:
در اين نوع آرايش، يك دسته كلاس، تشكيل يك كلاس بزرگتر را ميدهد.
– آرايش آزاد:
ساختار عمومي كلاس بصورت پلان يونيورسال و قابل تبديل به فضاهاي مختلف است.
انواع پلان درطراحی معماری مدرسه در حالت کلی:
• پلان فشرده
• پلان حیاط دار
• پلان شعاعی
• پلان خطی
• پلان ارگانیک
نکته مهم:
“هر طرحی دارای اصول اولیه است که این اصول خلاقیت در طرح را از بین نمی‌برد بلکه طرح را از آشفتگی می‌رهاند”
با این آرایش فضایی کلاس ها و سپس روی هم قرار گرفتن آنها ، شکل و فرم کلی مدرسه به دست می آید. پس خلاقیت همراه بارعایت ضوابط همیشه یادمون باشه !!

انواع  مدارس بر  اساس  اندازه آنها:

مدارس بزرگ
– مدارس کوچک
مدارس كوچك براي تعداد ۳۵۰ نفر در ابتدائي و كمتر از ۴۰۰ نفر براي دبيرستان پيشنهاد شده است؛ اما يك ميانگين براي مدارس ابتدائي ۳۰۰ تا ۴۰۰ نفر و در دوره متوسطه ۴۰۰ تا ۸۰۰ نفر ميتواند تعريف كننده مدارس كوچك باشد.بالاتر ازاین تعداد دانش آموز، مدارس ،بزرگ محسوب می شوند.

مدارس کوچکتر ارجحیت بیشتری دارند زیرا :
در مدارس کوچکتر،دانش آموزان یک دیگر را بهتر می شناسند و باعث صمیمت در یادگیری می شود . روابط دوستانه  بیشتر و انزوا در بین دانش آموزان کمتر می باشد . برخي از مدارس كوچك به فلسفه ” كم بيش است ” معتقدند و موضوع كمبود منابع را مهم نميدانند .موضوع اتكا به خويشتن در بچه هاي مدارس كوچكتر به چشم ميخورد. به طور كلي اشتياق بچه ها در مدارس كوچك بيشتر است.

پس با بیان این مزیت ها، به این نتیجه می رسیم که مدرسه کوچک باید هدف طراحی ما باشد.

در مرحله بعدی ، انواعی از مدارس کوچک را که رواج دارد بر می شمریم.

مدارس كوچك بر اساس نياز هاي آموزشي مورد نظر خود ، انواع مختلفي دارند. تفاوت ميان آنها هم در بخش نحوه آموزش و مديريت مدرسه و هم در نوع شكل گيري فضاي كالبدي مدرسه است. برخي از اين نمونه ها عبارتند از:
School within school- 1
Multi school – 2
Free standing school- 3

فضا های مورد نیاز و مساحت تمامی فضا ها با در نظر گرفتن  ظرفیت ،سرانه و تعداد آنها تعیین می شود.

در طراحی معماری  مدرسه و درحالت کلی هرفضای آموزشی ، همجواری کاربری ها اهمیت فراوان دارد .از این نظر، در اینجا به بررسی سازگاری و ناسازگاری این فضاها در کنار هم می پردازیم.

کاربری مسكونی وکاربری آموزشی:
مجاورت این دو کاربری سازگار محسوب می شود. زیرا هر فضای آموزشی، باید واجد تمامی نیازهای یک فضای مسکونی باشد.
کاربری آموزشی و کاربری فرهنگی:
بناهای با کاربری فرهنگی هم مانند آموزشی در جهت رشد و اعتلای جامعه احداث می شود. بنابراین مجاورت آنها سازگار محسوب می شود.
کاربری فرهنگی  شامل مدارس،  مساجد ،کتابخانه، مرکزفرهنگی -تربیتی ، موزه و… می باشد.
کاربری آموزشی و کاربری بهداشتی:
هر چند که دسترسی به  واحد های درمانی مانند بیمارستان برای واحدهای آموزشی ضروری محسوب می شود و مکان بهداشتی نیز مانند فضای آموزشی احتیاج به محیطی آرام به دور از آلودگی صوتی و هوا دارد. از طرفی این کاربری براساس ماهیتش امکان شیوع  بیماری، آلودگی میکروبی و…رادارد. پس  با این  اوصاف همجواری این دو کابری ناسازگار شناخته  می شود.
کاربری آموزشی و فضای سبز:
هر چند که تعیین درصد فضای سبز و مکان قرار گیری آن ، بر اساس سیستم تقسیم بندی منطقه مسكونی،  محله ها یا واحد همسایگی می باشد . به دلیل تاثیر خاص بر روحیه دانش آموزان و میزان یادگیری آنان ارتباط فضای آموزشی با فضای سبز امری ضروری می باشد. پس این دوکاربری ،سازگار محسوب می شوند.
شبكه ارتباطی حمل ونقل:
شبكه حمل ونقل منبع اصلی آلودگی صوتی وهوایی به شمارمی رود.
لوله های اصلی گازونفت،دامداری ها،مرغداری ها وباغ خانه ها نباید همجوار کاربری آموزشی قرارگیرند
و  مكان آتش نشانی، مراکزپلیسی، باید در فاصله های معین ازواحدهای آموزشی جهت امدادرسانی استفاده شوند.

مکان قرارگیری بنای مدرسه و شرایط  آن :
هدف از بیان کاربری های سازگار و ناسازگار با بنای آموزشی این بود که قبل از اجرا و در مرحله اولیه کار ، موقعیت و هم جواری های زمین را شناسایی کرده و در مرحله بعد شروع به برنامه ریزی بنماییم .پس هم جواری ها مشخص است.
شعاع دسترسی، مسافت طی شده  تا رسیدن به مدرسه  و… از عوامل مهم دیگر متاثر از سایت و تاثیرگذار بر طراحی معماری مدرسه  هستند که درصورت عدم توجه به آن، مدرسه ی با کارکرد و بهره وری مناسب حاصل نمی شود .
حداکثر شیب زمین برای مدارس راهنمایی و پایین تر : 8درصد می باشد.

شعاع دسترسی : سه عامل زیر بر شعاع دسترسی تاثیر می گذارد.

1-تراکم جمعیت.

2-اندازه مدرسه.

3-مقطع تحصیلی.
اصول و ضوابط  تعیین شده و استاندارد مربوط به این موارد در ضوابط و آیین نامه های مربوطه ذکر گردیده است .

در ادامه به بررسی سه عامل مهم در طراحی معماری مدرسه می پردازیم که بگونه ای به مدرسه ها ،حالتی مدرن داده است.

مساله خوابیدن  سرکلاس و بی حوصله گی در طول دوران تحصیل به امری عمومی و گاها ته مایه خنده تبدیل شده است . جدای از مسائل و مشکلات شخصی، می توان گفت که امروزه این مساله امری طبیعی جلوه می کند .اما آیا در همه کشورهای دنیا چنین است؟ آیا به دنبال راه حل گشته ایم ؟ راه حل درست چیست؟
یک کلام بگویم جواب حل مساله، طراحی معماری است و  بس!!!

طراحی معماری مدرسه ،نیازمند توجه به سه عنصر زیر می باشد .

1-نورپردازی.
2-رنگ.
3- طراحی دکوراسیون داخلی.

نورپردازی:
نور، مهم ترین عامل در طراحی معماری مدرسه و هر گونه فضای آموزشی می باشد . برای تامين آسايش بصري ،  کارايي بيشتر  دانش‌آموزان و همچنين رعايت بهداشتي فردي و نيز ايجاد رغبت در آنها بايد نور کلاس‌ها کافي باشد. دسترسی به نور طبیعی مهم ترین و اولین مساله ای است که باید حل شود. در مرحله بعد تامین آسایش با نور مصنوعی مد نظر قرار میگیرد.

نور کلاس بايد به گونه‌اي تنظيم شود، که شاگردان علاوه بر ديد خوب روي ميز خود بتوانند از فاصله معين تخته کلاس را ببينند و نور موجب چشم‌زدگي و خيرگي آنها نشود.
در صورتی که به هر دلیل امکان بهره گیری از نور خورشید از طریق پنجره امکان پذیر نبود. می توان به شیوه های زیر فضا های آموزشی را نورپردازی کرد  برای بهره وری بیشتر.
– حتي‌ الامکان رديف چراغ‌ ها عمود بر تخته تدريس و رديف نيمکت‌ها در نظر گرفته شود.
– استفاده از منابع نوري با رشته‌هاي ملتهب و لامپ‌هاي فلورسنت که هر يک از آنها از جهت نوع انتشار ويژگي‌‌هايي دارند.

– از آنجا که در فضا‌هاي آموزشي اغلب ترکيبي از نور طبيعي و مصنوعي استفاده مي‌شود، بهتر است از چراغ‌ هاي فلورسنت استفاده کرد.

– استفاده از رنگ‌هاي روشن برای بازتاب مناسب این نورها.

استاندارد های فنی نورگیری در طراحی معماری مدرسه:

کلاس‌ ها بايد حتي‌ الامکان طوري ساخته‌ شوند ،که از نور طبيعي استفاده کنند. ترجيحا پنجره‌ها در سمت چپ دانش‌آموزان تعبيه شود و سطح آن يک پنجم مساحت کلاس باشد. درباره کلاس‌ هاي شبانه و کلاس‌هايي که به اجبار از نور مصنوعي استفاده مي‌کنند، حداقل شدت روشنايي بايد برابر با 300 لوکس بوده و شيوه تابش طوري باشد که ايجاد خيرگي در ديد دانش‌آموزان نکند و پخش روشنايي در تمام جهات يکنواخت باشد. ميزان نور راهروها بايد برابر 100 تا 150 لوکس و براي رختکن، توالت و دست‌شويي‌ها حداقل 50 تا 100 لوکس در نظر گرفته شود.

رنگهای مناسب برای  طراحی فضاهای  مدرسه:

کلاس درس
• در طراحی کلاس ها ی مدرسه بهتر است از رنگ های روشن استفاده شود؛ چون اتاق ها بزرگ تر به نظر می آیند
• در طراحی مدرسه بهتر است . از بیشترین سطح های سقف و دیوار برای دستیابی به بالاترین میزان بازتاب نور استفاده شود . می توان با طراحی مناسب نور و استفاده از بازتاب سطح های مجاور تا ۲۵ درصد از شمار چراغ‌ها کم کرد.
• راهرو و دیوار ها
در طراحی مدرسه و طراحی راهرو و پله ها بهتر است، رنگ سرد و آرام باشد .که این رنگ‌ها ، علاوه بر آرامش محیط ،در کنترل هیجانات روحی دانش آموزان تاثیر دارد.
هررنگي با طول موج مشخصي ، نوع رفتار را در فرد شكل مي دهد. سرگروه رنگ هاي گرم ، رنگ قرمز با بالاترين شدت طول موج رنگ ( 7 هزار آنگستروم ) است كه فرد را به هيجان دعوت مي كند و بنفش در رنگ هاي سرد آنگستروم ، طرف مقابل را به سكون مي خواند . حالا بهتر است در مدارس رنگي بين اين دو گروه انتخاب شود تا دانش آموزان رادر جهت رفتارهاي مناسب هدايت كند. تاثيرات فيزيولوژيك رنگ هاي نامناسب مي تواند موجب گرفتگي عضلاني ، سرعت تنفس ، افزايش ضربان قلب و فشارخون شود وبر فعاليت مغزي تاثير بگذارد. همان طور كه نور ناكافي در محيط سبب خستگي چشم مي شود ، تركيب رنگي نامتجانس محيط مي تواند به كاهش واكنش و اختلال در انجام كار بينجامد. همچنين ، روانشناسي و رنگ آميزي مناسب سبب بهبود پردازش بصري اطلاعات وكاهش فشار رواني مي شود.
« رنگ هاي روشن ، بويژه رنگ هاي گرم ( قرمز ، نارنجي ، زرد ) سبب هوشياري ذهني و افزايش فعاليت هاي خاص بهره ي هوشي مي شود. بنابرين رنگ ها بايد در مدرسه ها بيش تر مورد استفاده قرار گيرد. كلاس به رنگ آبي روشن يا زرد مايل به سبز ، به مراتب اثرات بيش تر از كلاس با ديوارهاي خاكستري دارد.»
طبق مطالعات انجام شده،
استفاده از رنگ مناسب در محيط هاي آموزشي ، بنا به خصوصيات سني ، فرهنگي و اجتماعي براي هر يك از دوره هاي تحصيلي ، از جمله الزاماتي است كه بايد مورد توجه مجريان و مسئولان آموزشي قرار گيرد.

براي هر دوره تحصيلي، استفاده از رنگ هاي خاصي پيشنهاد مي شود:
دوره ابتدايي : سقف ها: سفيد      .ديوارها: قرمز ، آبي و زرد ؛ استفاده از رنگ آبي كمرنگ، كه مسير سردي را طي مي كند ، براي اين دوره توصيه نمي شود . ولي رنگ آبي با همراهي رنگ زرد و قرمز مناسب است.
در دوره راهنمايي :
رنگ نارنجي ،ارغواني ، آبي و سبز ودر محيط هاي آموزشي دختران ، ارغواني با زرد قابل تعويض است.
دوره متوسطه :
سه رنگ زرد ، سبز و بنفش توصيه مي شوند.

 

امکانات جانبی برای افزایش یادگیری:
استفاده از هنرهای بصری و علمی، موسيقي ، نقاشي و ساير هنرها در مكان هاي آموزش و پرورش ، زنگ هاي پيانويي و گوش نواز ، به جاي زنگ هاي قديمي پخش موسيقي ملايم در طول زنگ تفريح. قراردادن گلدان هاي گل در راهروها و حتي كلاس ها ، باعث انبساط خاطر ، شادابي و نشاط آن ها مي شود به اين ترتيب ، آنان براي حضور در مدرسه و رغبت به فراگيري مطالب درسي، تشويق مي شوند.

دکوراسیون داخلی در طراحی معماری  مدرسه:
در طراحی معماری مدرسه و انواع فضا های آموزشی، طراحی داخلی فضاها تاثیر فوق العاده زیادی بر روی یادگیری دانش آموزان دارد . چیدمان و مبلمان فضا، وسایل آموزشی، وسایل بهداشتی ،وسایل و ابزار تفریحی بسته به مقطع تحصیلی  و زیربنا و میزان امکانات مدر سه متفاوت می باشد.در کل ،امکان  دسترسی و استفاده همه دانش اموزان از آنها باید فراهم باشد. دکوراسیون داخلی به نحوی باشد که خلاقیت وحس کنجکاوری دانش آموزان را برانگیزد .از حالت سکون و یکنواختی خارج کند.
شیوه چیدمان صندلی ها در کلاس درس، در اغلب موارد تحت تاثیر نورگیری کلاس از نور خورشید می باشد و محل قرارگرفتن تخته آموزش.

شیوه رایج مبلمان و چیدمان صندلی ها در کلاس درس:

1- خطی پشت سرهم.

2- چیدمان نقطه ای وپراکنده.

3- به صورت دایره ای ،گرد میز معلم.

 

 

شیوه چیدمان اول، دربیشترمدارس رایج می باشد .کمبود فضا وکثرت دانش آموزان منجر به رواج این شیوه می شود.

چیدمان دوم بیشتر در مورد فعالیت عملی وگروهی که به همکاری وهم فکری و دورهم  بودن نیاز هست، استفاده می شود .تسلط معلم بر فعالیت ها بیشتر می شود.
شیوه آخر هم ، بیشترین بازدهی را دارد. تسلط معلم بیشتر می شود. مشکل شیوه خطی و پشت سرهم ،که اکثرا ردیف های آخر از شنیدن سخنان ودیدن مطالب معلم کم بهره اند. را حل می کند

مبلمان کلاس های عملی و آزمایشگاهها:

چیدمان فضاها ، اغلب تحت تاثیر عوامل بیرونی از جمله نورگیری می باشد.

از جمله اقدامات دیگری که ، باعث نتیجه بخش بودن طراحی معماری مدرسه می شود .می توان موارد زیر را نام برد.
1- استفاده از فضاهای باز وبسته برای تشویق دانش آ موزان به فعالیت فیزیکی در کنار آموزش.
2- استفاده از کمد ،جالباسی و قفسه در جهت نظم دهی کلاس و یاد دادن نظم و انضباط به دانش آموزان.
3- طراحی و  زیباسازی دیوار حیاط مدرسه برای خلق محیطی جذاب برای دانش آموزان. به خصوص در مورد مدارس مقاطع ابتدایی، تصویر شخصیت های کارتونی وقهرمانی تلویزیون در شادابی و سرزندگی دانش آموزان ، بسیار اثر گذار  است.

نقش طراحی معماری در کارایی کتابخانه مدرسه:
معمولا ، کتابخانه مکانی است آرام، جایی که شاید صرفا جهت به امانت گرفتن کتاب اگر نباشد سالی یک بار هم راهمان سمت آن نیفتد. اما چرا ؟ چرا این گونه است؟ آن حجم از کتاب چرا بی استفاده در این فضا دست نخورده خاک می خورد؟
مطمئنا، اگر کتابخانه نور گیری مناسبی داشته باشد. مبلمان آن به درستی طراحی شده باشد. امکان مطالعه و تحقیق گروهی در آن فراهم باشد .ارتفاع قفسه کتابها و دسترسی به آنها راحت باشد .بازدهی مورد انتظار از کتابخانه ،حاصل می شود.

درباره ی Lotfi- s

مطلب پیشنهادی

طراحی برج دیدنی میامی

طراحی برج دیدنی میامی

طراحی برج دیدنی ” Skyrise ” –  بلندترین برج میامی ساخت و ساز برج مرتفع  1000 فوتی  …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *